OCD FÉLAGIÐ
HVAÐ ER OCD (ÞRÁHYGGJU- OG ÁRÁTTURÖSKUN)?
Þráhyggju- og árátturöskun er geðröskun.
Röskunin er í daglegu máli oft kölluð OCD sem er skammstöfun enska heitis hennar, obsessive-compulsive disorder.
OCD má skipta í tvo hluta: þráhyggjur og áráttur.
ÞRÁHYGGJUR
Þráhyggjur eru síendurteknar óvelkomnar hugsanir sem festast eins og lím í heilanum. Þær taka mikið heilapláss, og verða mjög truflandi í daglegu lífi. Þessar hugsanir valda miklum kvíða, ótta, viðbjóð eða hrylling. Þessar hugsanir eru oft algjörlega á skjön við persónuleg gildi einstaklinglingsins.
Algengar þráhyggjur í OCD
Óhreinkunar þráhyggjur
- Ofsahræðsla við að komast í snertingu við óhreinindi og mengunarvalda á borð við:
- Líkamsvessa
- Bakteríur, vírusa og aðra smitvalda
- Eitur- og spilliefni
Ofbeldis
þráhyggjur
- Ofsahræðsla við að skaða sjálfan sig
- Ofsahræðsla við að skaða aðra
- Ofbeldisfullar, eða hræðilegar ímyndir
Ábyrgðar
þráhyggjur
- Ofsahræðsla við að vera ábyrgur fyrir því að eitthvað hræðileg gerist (t.d. eldsvoði, innbrot eða slys)
- Ofsahræðsla við valda öðrum skaða vegna óvarkárni
Fullkomnunar þráhyggjur
- Þráhyggjur varðandi að hlutir þurfi að vera jafnir, eða beinir
- Þráhyggjur varðandi að vita eða muna
- Ofsahræðsla við að gleyma eða týna mikilvægum upplýsingum
- Þráhyggjur vaðandi að gera hlutina "rétt" eða "fullkomlega"
- Ofsahræðsla við að gera mistök
Kynferðislegar þráhyggjur
- Óvelkomnar hugsanir eða ímyndir sem tengjast kynlífi
- Ofsahræðsla við að kynferðislega misnota viðkvæma hópa t.d. börn
- Ofsahræðsla við að kynferðislega laðast að óviðeigandi einstaklingum, t.d. ættingjum
Trúar/Siðferðislegar þráhyggjur
- Ofsahræðsla við að móðga æðri máttarvöld, guðlast eða að enda í helvíti
- Þráhyggjur varðandi siðferði og hvað er rétt/rangt
Sjálfsmyndar þráhyggjur
- Þráhyggjur varðandi kynhneigð
- Þráhyggjur varðandi kynvitund
Aðrar algengar þráhyggjur
- Sambandstengdar þráhyggjur
- Þráhyggjur varðandi líf og tilveru t.d. óhóflegar áhyggjur af dauðanum, heimspeki, eða tilgangi lífsins
- Þráhyggjur varðandi endurminningar, eða atburði úr fortíð
- Ofsahræðsla við að mengast tilfinningalega
ÁRÁTTUR
Áráttur eru viðbrögð einstaklingsins við þráhyggjuhugsununum. Áráttur geta verið í formi hegðana eða hugsana, sem einstaklingurinn framkvæmir til að reyna að losna við allar þær erfiðu tilfinningar sem þráhyggjurnar valda. Þótt áráttur geti hjálpað til við að minnka óþæginlegar tilfinningar í augnablikinu, gera þær illt verra til lengri tíma. Alltaf þarf fleiri og ýtarlegri áráttur til að losa sig við tilfinningarnar, og einstaklingurinn festist í vítahring áráttu og þráhyggju. Áráttur geta farið að taka yfir stóran part dags hjá einstaklingnum, og haft mjög mikil og hamlandi áhrif á líf hans.
Algengar áráttur í OCD
Þvottur og þrif
- Óhóflegur handþvottur
- Óhóflegar sturtuferðir eða böð
- Óhoflegur þvottur á heimili eða hlutum
- Forðunarhegðun gagnvart óhreinindum
Athuganir
- Endurtekið athuga hvort þú hafir skaðað sjálfan þig eða aðra
- Endurtekið sækjast eftir hughreystingu frá öðrum
- Endurtekið athuga hvort þú hafir örugglega slökkt á eldavél eða lokað hurð
- Endurtekið athuga líkamlegt ástand, eða ástand ákveðinna líkamshluta
Talning og endurtekningar
- Endurtaka rútínur t.d. að fara inn og út um hurð, eða standa upp úr stól
- Líkasmhreyfingar eins og að banka, snerta eða blikka
- Gera hluti ákveðið oft (t.d. endurtaka eitthvað þrisvar sinnum vegna þess að þrír er "örugg" tala)
Hugsana áráttur
- Hugsa "góðar" eða "öruggar" hugsanir sem mótvægi við OCD hugsanir
- Fara yfir og endurskoða minningar af atburðum
- Bænir eða möntrur
Aðrar algengar áráttur
- Raða og endurraða hutum
- Segja upphátt, spyrja eða játa til að fá hughreystingu
- Forðast aðstæður eða hluti sem gætu vakið upp OCD hugsanir
MEÐFERÐ VIÐ OCD
Algengasta og mest rannsakaðasta meðferðarúrræði við OCD er ákveðin tegund af huglægri atferlismerðferð
sem á ensku kallast exposure and response prevention, eða ERP.
Það mætti þýða á íslensku sem berskjöldun og viðbragsöftrun, og felur í sér að læra markvist að bregðast við þráhyggjum án þess að framkvæma áráttur. Á Íslandi eru frábærir meðferðaraðilar sem sérhæfa sig í slíkri meðferð.
Þau lyf sem algengust eru í lyfjameðferð við OCD tilheyra lyfjaflokki sem oftast er talað um sem SSRI lyf.
Á íslensku kallast þessi lyf sértækir serótónin endurupptökuhemlar, en lyf í þessum flokki hafa áhrif á serótónin upptöku.
Þau SSRI lyf sem seld eru á Íslandi sem hafa sérstaklega verið viðurkennd sem lyf við OCD eru: escitalopram, sertraline, paroxetine, og fluoxetine. Önnur SSRI lyf eru þó einnig oft notuð í meðferðum, og eru talin hafa sömu virkni við OCD.
Clomipramine, eldra þunglyndislyf af svokallaðri þríhringlaga gerð, hefur einnig verið mikið rannsakað við OCD.
Það var fyrsta lyfið til að vera samþykkt af Matvæla- og Lyfjaeftirliti Bandaríkjanna sem lyf við OCD.
Auk þess að hafa áhrif á serótónin upptöku hafa þríhringlaga þunglyndislyf einnig áhrif á upptöku noradrenalíns.
HEIMILDIR:
American Psychiatric Association (2022). Diagnostic and statistical manual of mental disorders. 5th ed., text rev. Washington, DC: American Psychiatric Association.
International OCD Foundation. (e.d). About OCD. https://iocdf.org/about-ocd
Lyfjastofnun. (2026, March 4). Lyfjastofnun. https://www.lyfjastofnun.is
National Institute of Mental Health. (e.d.) Obsessive-Compulsive Disorder. NIMH Information Resource Center. https://www.nimh.nih.gov/health/statistics/obsessive-compulsive-disorder-ocd
S. Wilhelm & G. S. Steketee (2006). Cognitive Therapy for Obsessive-Compulsive Disorder A Guide for Professionals. Oakland, CA: New Harbinger Publications.